Sułkowscy i wolnomularstwo — patronat Trójkąta

Pergaminy z przywilejami, niezwykły pałac, książęcy zamek i pieniądze przeznaczane na uczniów. Historia Sułkowskich łączy Bielsko z Rydzyną, Lesznem, Dreznem, Wiedniem i warszawskim wolnomularstwem.

Patronem współczesnego Trójkąta „Sułkowski” jest Aleksander Józef Sułkowski (1695–1762), pierwszy książę bielski. Jego nazwisko otwiera opowieść o mieście i rodzie. Udokumentowany wolnomularski rozdział tej rodzinnej historii należy do wnuka — Antoniego Pawła (1785–1836), generała, ordynata rydzyńskiego i członka warszawskiej loży „Bracia Zjednoczeni”.

Od dworu saskiego do książęcego Bielska

Aleksander Józef wyrósł w otoczeniu Wettynów. Bliskość Augusta III przyniosła mu urzędy, majątek i wyjątkową pozycję na dworze polsko-saskim. Po utracie wpływów w 1738 roku ważnymi ośrodkami jego działalności stały się Rydzyna i Leszno. Rozbudowa dóbr, fundacje architektoniczne i zabezpieczanie przyszłości rodziny zastąpiły udział w królewskim gabinecie.

Za okazałymi rezydencjami stały transakcje i rozliczenia. W Sächsisches Staatsarchiv, w zespole Geheimes Kabinett, zachowała się dokumentacja zarządu dobrami Stanisława Leszczyńskiego, zaspokajania wierzycieli oraz przekazania posiadłości Sułkowskiemu. Opis jednostki obejmującej lata 1734–1738 wskazuje na prawne i gospodarcze zaplecze jego wielkopolskiego patronatu.

W 1752 roku kupił bielskie państwo stanowe od Fryderyka Wilhelma Haugwitza. Zamek, wywodzący się z rezydencji Piastów cieszyńskich, stał się siedzibą nowej dynastii. Bielskie księstwo powstało na ziemiach historycznie związanych z księstwem cieszyńskim, lecz miało odrębny status. Sułkowscy byli książętami na Bielsku, a ich nazwisko na niemal dwa stulecia związało się z zamkiem i miastem.

Dokumenty awansu

Polskie słowo „książę” skrywa różne godności i zasady dziedziczenia. Badania czeskiego historyka Jiříego Brňovjáka oraz katalog wiedeńskiego archiwum pozwalają rozdzielić nadanie osobistego tytułu, podniesienie rangi Bielska i przywileje potomków.

1733
22 sierpnia — hrabia Rzeszy
Nadanie godności hrabiowskiej i poprawa herbu. W wiedeńskiej jednostce RAA 417.18 zachowano dokumentację tego etapu awansu.
1752
18 i 19 marca — tytuł książęcy i księstwo
18 marca nadano czeski tytuł książęcy, początkowo dziedziczony według zasady pierworództwa. Osobny akt z 19 marca podniósł Bielsko do rangi Fürstentum.
1752
17 kwietnia — książę Rzeszy
Cesarz Franciszek I Stefan wystawił odrębny dyplom. Było to inne nadanie niż marcowe akty dotyczące tytułu czeskiego i bielskich dóbr.
1754
2 listopada — Herzog i Fürst
Akt Marii Teresy łączył rangę Herzogtum i tytuł Herzog z kolejnymi posiadaczami Bielska. Czeska godność Fürst objęła prawowitych potomków obojga płci.

Prawa wspólnot zapisane na pergaminie

W Aktach Braci Czeskich Archiwum Państwowego w Poznaniu zachowały się przywileje wystawione przez Aleksandra Józefa. Dotyczą protestanckich wspólnot w jego wielkopolskich dobrach. Pokazują patrona od strony decyzji prawnych wpływających na codzienne życie mieszkańców.

Dokument z 24 września 1738 roku, wystawiony w Rydzynie, potwierdzał wcześniejsze uprawnienia leszczyńskiej gminy wyznania czeskiego i augsburskiego. Niemieckojęzyczny pergamin ma rozbudowaną tytulaturę, ozdobny inicjał, podpis wystawcy i pieczęć. Jest świadectwem ochrony praw braci czeskich i luteranów przez nowego właściciela dóbr.

Awers pergaminowego przywileju Aleksandra Józefa Sułkowskiego z 1738 roku, z ozdobnym inicjałem, tekstem niemieckim, podpisem i pieczęcią. — 1738Przywilej dla leszczyńskich protestantów, Rydzyna, 24 września. Archiwum Państwowe w Poznaniu, Akta Braci Czeskich, sygn. 73 · Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa.Digitalizacja: APP / MKiDN. Reprodukcja awersu.

29 listopada 1751 roku Sułkowski zatwierdził dawne nadania dla gminy czeskiego wyznania w Lasocicach. Akt nawiązywał do przywilejów kolejnych Leszczyńskich z XVII i początku XVIII wieku. Dwa miesiące później, 27 stycznia 1752 roku, ponownie potwierdził uprawnienia wspólnoty leszczyńskiej. Opis archiwalny tego dokumentu wymienia zwolnienia podatkowe gruntów, domów, szkoły i szpitala należących do gminy braci czeskich.

Wspólnota potrzebowała nie tylko swobody kultu, ale również budynków i środków na utrzymanie swoich instytucji. Ulgi dotyczące szkoły i szpitala nadawały przywilejom materialny wymiar. Potwierdzanie wcześniejszych praw zapewniało ciągłość działania gminy po zmianie właściciela dóbr.

Pergamin Sułkowskiego z 27 stycznia 1752 roku, zapisany niemieckim pismem ręcznym, z wyliczeniami posesji i podpisem u dołu. — 1752Potwierdzenie zwolnień podatkowych, Rydzyna, 27 stycznia. Zakres nadania według opisu archiwalnego. Archiwum Państwowe w Poznaniu, Akta Braci Czeskich, sygn. 74 · WBC.Digitalizacja: APP / MKiDN. Reprodukcja awersu.

„Od teraz i po wieczne czasy”

Na skanie aktu z 1752 roku można odczytać krótką formułę trwałości nadania: „Von jetzo, und zu ewigen Zeiten” — „Od teraz i po wieczne czasy”. Końcowy wiersz wskazuje zamek w Rydzynie, zapisany jako Schloß Reysen, oraz dwudziesty siódmy dzień stycznia 1752 roku.

Fragment końcowego wiersza pergaminu z nazwą zamku w Rydzynie i datą 27 stycznia 1752 roku. — 27 IDatacja przywileju. Fragment tego samego dokumentu, APP, Akta Braci Czeskich, sygn. 74. Wyżej przytoczono odczyt krótkich fragmentów, a nie pełną transkrypcję aktu.

Dwie linie rodu: Bielsko i Rydzyna

Czterej synowie Aleksandra Józefa z pierwszego małżeństwa odegrali ważne role w dalszych dziejach rodziny. Od Franciszka de Paula wywodziła się dalsza linia bielska, a od Antoniego — rydzyńska. Z drugiego małżeństwa, z Anną Teresą z Przebendowskich, pochodziło jeszcze dwóch synów: Kazimierz Kunegund (1750–1761) i Stanisław (1752–1753). Obaj zmarli w dzieciństwie.

Aleksander Józef 1695–1762 · patron Trójkąta: Minister Augusta III, nabywca Bielska i pierwszy książę bielski. Wystawca przywilejów dla wielkopolskich protestantów.
August Kazimierz 1729–1786 · syn: Drugi książę bielski, organizator ordynacji rydzyńskiej. Rozwijał pozycję rodu i jego wielkopolskie zaplecze.
Aleksander Antoni 1730–1786 · syn: Generał. Przejął bielskie księstwo po Auguście na krótko w 1786 roku.
Franciszek de Paula 1733–1812 · syn: Czwarty książę bielski. Od 1786 roku uczynił bielski zamek główną rezydencją; od niego pochodzi dalsza linia bielska.
Antoni 1735–1796 · syn: Kanclerz wielki koronny i ojciec Antoniego Pawła. Jego potomkowie kontynuowali linię rydzyńską.
Antoni Paweł 1785–1836 · wnuk: Generał, ordynat rydzyński i członek „Braci Zjednoczonych”. Opiekun gimnazjum w Lesznie i fundator stypendiów.

W następnym pokoleniu pojawia się drugi Aleksander Józef (1775–1804), syn Franciszka de Paula. Nosił imiona dziadka, lecz żył w innej epoce. Osobnym przedstawicielem rodu był Józef Sułkowski, adiutant Bonapartego, zmarły w 1798 roku. Ich biografie należą do różnych rozdziałów rodzinnej historii.

Włoszakowice: trójkąt w architekturze

Pałac myśliwski Aleksandra Józefa we Włoszakowicach, wzniesiony w latach 1749–1751, wyróżnia się trójkątnym planem i centralnym układem wnętrz. Kształt budowli kojarzono z wolnomularską kielnią. Narodowy Instytut Dziedzictwa opisuje podziemną salę terrena jako prawdopodobne miejsce zebrań loży.

Tomasz Torbus w studium z 2026 roku umieszcza rezydencję także w historii architektury myśliwskiej i jej wzorników. Publikuje projekt wiązany z Saskim Urzędem Budowlanym w Warszawie, datowany około 1750 roku, pod sygnaturą OpK, 45, nr 6283. Rysunek przedstawia wyniesioną część środkową i kopułę — elementy przypominające, że dzisiejsza sylweta pałacu nie oddaje wszystkich części pierwotnego zamysłu.

Projekt elewacji pałacu we Włoszakowicach: wyniesiona część środkowa z kopułą i herbem, balustrada tarasu oraz schody prowadzące do wejścia. — ok. 1750Projekt pałacu we Włoszakowicach (Lauswitz), przypisywany Saskiemu Urzędowi Budowlanemu w Warszawie. Zbiory Miejskiego Konserwatora Zabytków w Poznaniu, sygn. OpK, 45, nr 6283.Reprodukcja z artykułu Tomasza Torbusa, „Biuletyn Historii Sztuki” 88 (2026), nr 1, s. 86, il. 8, opublikowanego na licencji CC BY 4.0; za Ewą Kręglewską-Foksowicz, *Barokowe rezydencje w Wielkopolsce*, 1982, s. 123. Wyodrębnienie ilustracji i konwersja do WebP.

Członkostwo Aleksandra Józefa w loży pozostaje niepotwierdzone. Torbus przywołuje ustną informację historyka Adama Perłakowskiego o prawdopodobnym uczestnictwie księcia w spotkaniach wolnomularskich. Włoszakowice są zatem ważnym miejscem tradycji i interpretacji architektonicznej, a przynależność patrona do masonerii nadal stanowi otwarte zagadnienie historyczne.

Antoni Paweł w „Braciach Zjednoczonych”

W przypadku wnuka możemy wskazać konkretny wpis. Stanisław Małachowski-Łempicki w Wykazie polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738–1821, wydanym w 1929 roku, umieścił pod numerem 3602 księcia Antoniego Sułkowskiego, byłego generała dywizji. Jest określony jako czynny członek „Braci Zjednoczonych”, w stopniu II, w roku masońskim 5820, czyli 1820. Drugi stopień oznacza czeladnika.

Autorzy jego biogramu w Polskim Słowniku Biograficznym wiążą członkostwo z latami 1820–1821. Pełna monografia Dawida Madziara przedstawia ten epizod w szerszym środowisku polskich wojskowych. Łączy generała z kręgiem warszawskiego wolnomularstwa, z którego wywodziły się także kontakty osobiste i publiczne dawnych oficerów.

To właśnie Antoni Paweł wnosi do dziejów nazwiska poświadczoną przynależność lożową. Jego biografia obejmuje również wojny napoleońskie, zarządzanie ordynacją i działalność polityczną w Wielkim Księstwie Poznańskim. Wolnomularstwo było jednym z rozdziałów tego życia.

„Z mojej szkatuły dokładać”

Po wojnach Antoni Paweł poświęcał wiele uwagi gimnazjum w Lesznie. Jako kurator pomagał wyposażać szkołę, uzupełniać pomoce naukowe i odnawiać budynek. Przekazał księgozbiór po szkole pijarskiej zamkniętej w Rydzynie w 1820 roku. W 1824 roku ustanowił komitet stypendialny dla niezamożnych uczniów.

Dziennik zachował osobisty wymiar tego patronatu. Relacjonując przygotowania do rozdania szkolnych nagród w sierpniu 1823 roku, książę narzekał na niewystarczające środki rządowe: „trzeba więc jak często muszę z mojej szkatuły dokładać”. Cytat przytacza Madziar na podstawie rękopisu 1366 w Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Za mecenatem stały własne wydatki i udział w codziennych sprawach szkoły.

W 1823 roku Antoni Paweł postanowił również prowadzić dziennik po polsku. Francuszczyzna pozostawała naturalnym językiem jego korespondencji rodzinnej, lecz w życiu publicznym coraz większą wagę przywiązywał do polskiej kultury. Od 1834 roku wspierał leszczyńskiego „Przyjaciela Ludu” i udostępniał zbiory wykorzystywane przy ilustracjach. Prace graficzne wykonywały także jego córki Taida, Helena i Ewa. Mecenat stawał się przedsięwzięciem całego rodzinnego środowiska.

Ślady rodu w europejskich archiwach

Dokumentacja Sułkowskich zachowała się w kilku krajach i w różnych rodzajach zbiorów. Wiedeńskie archiwum szlacheckie przechowuje akta nadania tytułów i herbów. W Dreźnie znajdują się materiały saskiego dworu i transakcji majątkowych. Poznań zachował przywileje wyznaniowe oraz dokumentację szkolną, a Biblioteka PTPN — dzienniki i rodzinną korespondencję Antoniego Pawła.

WIEDEŃ / ÖSTERREICHISCHES STAATSARCHIVTytuły i heraldyka: RAA 417.18 — awans hrabiowski z 1733 roku. HAA AR 969.4, 969.5 i 969.6 — akty z 1752 i 1754 roku dotyczące tytułów Sułkowskich oraz rangi Bielska.
DREZNO / SÄCHSISCHES STAATSARCHIVDwór i wielkopolskie dobra: Geheimes Kabinett, Loc. 03535/04 — zarząd dobrami Leszczyńskiego, rozliczenia wierzycieli i przekazanie posiadłości Sułkowskiemu w latach 1734–1738.
POZNAŃ / BIBLIOTEKA PTPNDzienniki i listy: Rękopis 1366 — dziennik z lat 1821–1823. Rękopis 1372 — listy do Ewy z Kickich. Rękopis 1373 — fragmenty korespondencji z lat 1793–1832.

Archiwum Główne Akt Dawnych ma również jednostkę z 1820 roku obejmującą Obraz loży „Braci Polaków Zjednoczonych”, pod sygnaturą VIIIa.1/140. Jej opis katalogowy nie udostępnia skanów. Przytoczony wyżej zapis o Antonim Pawle pochodzi z opublikowanego wykazu Małachowskiego-Łempickiego oraz badań biograficznych.

Patronat zakorzeniony w miejscu

Nazwa Trójkąta „Sułkowski” odwołuje się do człowieka, z którym rozpoczął się książęcy rozdział dziejów Bielska. Aleksander Józef pozostawił po sobie związki z miastem, architektoniczny mecenat i dokumenty chroniące prawa protestanckich wspólnot w jego dobrach. W dalszej historii rodu pojawiają się poświadczone członkostwo Antoniego Pawła w loży oraz jego praca na rzecz edukacji.

Te wątki nadają patronatowi szerokie historyczne zakorzenienie: pamięć miejsca, prawa wspólnot, kultura i odpowiedzialność za innych. Współczesny Trójkąt przywołuje to dziedzictwo poprzez wybór patrona. Jest to odniesienie do historii miasta i rodziny, bez deklarowania ciągłości organizacyjnej z osiemnastowiecznym środowiskiem.

Bibliografia

Sułkowscy.Książętabielscy.