Ludzie, którzy
tworzyli miasto.

Edward Feuerstein

Profesor szkoły przemysłowej, prezydent „Esry”, organizator wypoczynku dzieci

Bielska gospodarka potrzebowała wykwalifikowanych pracowników, a Feuerstein pomagał ich kształcić. Sprawozdanie szkoły przemysłowej za rok 1895/1896 opisuje jego niedzielny kurs podstaw prawnych działalności handlowej dla pracowników biurowych. Prowadził go bez wynagrodzenia. Dekretem z 7 grudnia 1895 roku został także stałym biegłym sądowym w sprawach handlowych. Nauczanie łączył więc z praktyką gospodarczą miasta.

Do „Austrii” przyjęto go 7 listopada 1898 roku. W 1932 był prezydentem „Esry” i kierował Israelitisches Ferienheim, stowarzyszeniem organizującym wypoczynek dzieci. Księga pamięci wspomina jego wsparcie dla młodzieży skupionej w Chewrussie. Zasiadał również w radzie Bielska wybranej w 1925 roku, a międzynarodowe sprawozdanie B’nai B’rith wymienia go jako wiceprezydenta polskiego związku. Na zaproszeniu z 1933 roku występuje jako mówca podczas obchodów dziewięćdziesięciolecia całej organizacji.

Adres w spisie z 1932 roku: Bielsko, Mickiewicza 22.

Markus Steiner

Rabin Bielska, mentor „Esry”, przewodniczący kuratorium fundacji

Księga pamięci Bielska i Białej podaje, że Steinera wybrano na rabina 12 marca 1896 roku, po odejściu Saula Horowitza. Był także nauczycielem: historia państwowej szkoły realnej z 1904 roku wymienia go wśród pedagogów prowadzących naukę religii mojżeszowej od 1896 roku. Jego działalność obejmowała synagogę, szkołę i stowarzyszenia.

Wstąpił do „Austrii” 15 lutego 1903 roku i należał do jej prezydentów. W zarządzie z 1932 roku pełnił funkcję mentora; przewodniczył też kuratorium fundacji Simachowitzów, prowadzącej dom dla sierot i osób starszych w Jaworzu. Podczas odczytów przybliżał myśl Spinozy i Majmonidesa. Ten sam człowiek pojawia się zatem w dziejach religii, edukacji, kultury i opieki społecznej — czterech ważnych obszarów życia bielskiej wspólnoty.

Adres w spisie z 1932 roku: Bielsko, Mickiewicza 22.

Bertold Simachowitz

Przedsiębiorca, radny, współfundator domu opieki

W dokumentach spotykamy także formy Berthold, Simachowitsch i Simachowicz. Książka adresowa z 1928 roku określa go jako dyrektora spółki akcyjnej „Światło”. Późniejsze wydania wymieniają przemysłowca wśród byłych prezydentów „Esry”. W 1925 roku został wybrany do rady Bielska.

Z Jaworzem łączyły go zarówno sprawy majątkowe, jak i praca dla miejscowej społeczności. Opracowanie Miriam Weiss opisuje jego wybór do rady wsi w 1911 roku oraz udostępnienie pomieszczenia na pompę reaktywowanej straży pożarnej. Wraz z Anną Simachowitz przekazał nieruchomość na przedsięwzięcie opiekuńcze. Dzięki tej darowiźnie powstała materialna podstawa domu dla dzieci i osób starszych. Nazwisko utrwalone w nazwie fundacji oznaczało więc budynek, środki i odpowiedzialność za codzienne działanie placówki.

Adres w spisie z 1932 roku: Bielsko, Piłsudskiego 25.

Anna Simachowitz

Działaczka dobroczynna i członkini kuratorium domu w Jaworzu

Anna pracowała w Izraelickim Kobiecym Stowarzyszeniu Dobroczynnym w Bielsku, które pomagało ubogim dzieciom. Miriam Weiss opisuje ją również jako członkinię piętnastoosobowego kuratorium domu opieki w Jaworzu. Współuczestniczyła w darowiźnie, a następnie w zarządzaniu instytucją: jej rola obejmowała zarówno majątek fundacji, jak i troskę o jej dalsze funkcjonowanie.

Dzieje dobroczynności nie mieszczą się w samym męskim rejestrze członków „Esry”. Anna należała do szerszego środowiska kobiet, które zbierały środki, organizowały pomoc i podtrzymywały pracę stowarzyszeń. Jej działalność w Bielsku oraz Jaworzu pokazuje, jak miejskie organizacje i lokalne fundacje współpracowały ponad granicą miejscowości. Więcej o samej placówce przedstawia rozdział Dom w Jaworzu.

Feliks Korn

Architekt, budowniczy i kontynuator rodzinnej firmy

Po śmierci Karola Korna w 1906 roku Feliks przejął rodzinną firmę budowlaną. Jej historia należy do dziejów przekształcania Bielska w nowoczesne miasto. Działalność syna sięgała także poza region: Muzeum Miejskie w Wadowicach przypisuje mu projekty neoromańskich kościołów w Zembrzycach, wznoszonego w latach 1911–1913, i Budzowie, budowanego w latach 1913–1914.

W książkach B’nai B’rith z 1928 i 1932 roku figuruje jako członek „Esry”, architekt i budowniczy. Oba druki podają Mickiewicza 21. Opracowanie muzealne opisuje również jego późniejsze losy: we wrześniu 1939 roku wyjechał z rodziną do Lwowa, następnie został deportowany w głąb Związku Radzieckiego i nie przeżył wojny. Biografia Korna łączy tym samym historię lokalnej przedsiębiorczości z tragicznym zerwaniem, jakie przyniosła okupacja.

Adres w spisie z 1932 roku: Bielsko, Mickiewicza 21.

Zygmunt Arzt

Przemysłowiec, prezydent „Esry”, radny Bielska

Urzędowe ogłoszenie w „Wiadomościach Cieszyńskich” dokumentuje wpis firmy Sigmund Arzt do rejestru handlowego 3 maja 1920 roku. Jej przedmiotem była fabryczna produkcja sukna i innych towarów tkackich, a właścicielem — Zygmunt Arzt z Bielska. To konkretny ślad jego udziału w branży, która przez pokolenia kształtowała gospodarkę miasta.

W 1928 roku stał na czele „Esry”. Trzy przedwojenne książki adresowe wiążą go z Dąbrowskiego 3. Opracowanie Muzeum POLIN wymienia go także wśród syjonistycznych radnych wybranych w Bielsku w 1925 roku. Wspólnie z ludźmi reprezentującymi inne nurty żydowskiego życia publicznego uczestniczył więc w dwóch różnych kręgach odpowiedzialności: samorządzie miasta i stowarzyszeniu humanitarnym.

W latach 1931–1939 przewodniczył również bielskiej gminie żydowskiej. Przytaczane przez Jacka Proszyka relacje lokują jego śmierć pod Tarnowem i różnią się co do jej okoliczności; zestawia je rozdział Wojna i rozproszenie.

Adres w spisie z 1932 roku: Bielsko, Dąbrowskiego 3.

Gustaw Baum

Lekarz, wiceprezydent „Esry” i radny

Baum należał do bielskiego środowiska lekarskiego. Przy jego nazwisku książki adresowe z 1928, 1932 i 1937 roku podają Wzgórze 18. W zarządzie „Esry” z 1932 roku był wiceprezydentem. Opracowanie Muzeum POLIN umieszcza go również wśród syjonistycznych radnych miasta wybranych w 1925 roku, obok Zygmunta Arzta.

Na zaproszeniu do obchodów dziewięćdziesięciolecia B’nai B’rith w październiku 1933 roku widnieje jego podpis. Zachowany druk pokazuje go jako człowieka czynnego w organizowaniu życia stowarzyszenia. Śmierć doktora Gustawa Bauma z Bielska odnotował „Dziennik Urzędowy Izb Lekarskich” w zestawieniu zmian za sierpień 1937 roku. Jego nazwisko pozostało jeszcze w wydanej w tym samym roku książce członkowskiej.

Adres w spisie z 1932 roku: Bielsko, Wzgórze 18.

Bruno Pollak

Przemysłowiec i prezes towarzystwa bezpłatnego stołu

Bruno był synem Theodora Pollaka, wcześniejszego przewodniczącego „Austrii”. Miejski „Magazyn Samorządowy” podaje, że w 1914 roku właścicielami kamienicy przy dzisiejszej 3 Maja 17 zostali Eveline Pollak, wdowa po Theodorze, i ich syn Bruno. Z tym samym adresem łączą Bruna książki „Esry” z 1928 i 1932 roku.

Przyjęto go do stowarzyszenia 7 grudnia 1919 roku; w 1928 pełnił funkcję wiceprezydenta. Cztery lata później był prezesem Israelitischer Freitisch-Verein — towarzystwa bezpłatnego stołu. Informację o tej instytucji umieszczono obok rejestru członków i innych organizacji dobroczynnych. Praca Pollaka należała do najbardziej codziennego wymiaru opieki: zapewnienia posiłku osobom, których nie było na niego stać.

Adres w spisie z 1932 roku: Bielsko, 3 Maja 17.

Eugeniusz Kellner

Nauczyciel, dyrektor szkoły i sekretarz protokołowy

Eugeniusz Kellner urodził się w Karwinie w 1872 roku, a w Bielsku pracował od 1892. Jak opisuje historyk oświaty Wojciech Jaworski, kierował żydowską szkołą żeńską od 1912 roku, a męską od 1924. Po reorganizacji w 1927 stanął na czele szkoły koedukacyjnej. Na emeryturę przeszedł z końcem roku szkolnego 1930/1931. W spisie Esry z 1932 roku zachował tytuł dyrektora szkoły; wydanie z 1937 określa go jako emerytowanego.

Do „Austrii” wstąpił 6 stycznia 1918 roku. Został jednym z jej prezydentów, a w 1928 pełnił funkcję mentora. W zarządzie z 1932 roku odpowiadał za protokoły. Z doświadczeniem pedagoga łączył więc pracę wymagającą systematyczności: utrwalanie zebrań i decyzji organizacji. W późniejszych spisach jego adresem jest Osuchowskiego 2.

Adres w spisie z 1932 roku: Bielsko, Osuchowskiego 2.

Józef Traubner

Adwokat i ostatni prezydent „Esry”

Traubner został przyjęty do „Esry” 19 stycznia 1930 roku. W książkach z 1932 i 1937 występuje jako adwokat przy Strzelniczej 14; w ostatniej jest już prezydentem stowarzyszenia. Druk rozróżnia telefon jego mieszkania i biura. Był człowiekiem, który kierował organizacją w końcowym okresie jej istnienia i zabiegał o pomoc wobec zagrożenia likwidacją.

Powojenna księga pamięci opisuje jego studia prawnicze w Wiedniu oraz działalność w żydowskim ruchu robotniczym i Poalej Syjon. Według tego wspomnienia przed wkroczeniem Niemców do Bielska przeniósł się do Zurychu, gdzie zmarł w 1962 roku. Relacja zachowuje drogę bielskiego prawnika od miejskiej kancelarii i pracy społecznej po emigrację.

Wspomnienie opublikowano w 1973 roku w niemieckiej części Sefer Bielsko-Biała. Jego emigracyjną drogę opisuje rozdział Wojna i rozproszenie, poświęcony członkom Esry po rozwiązaniu stowarzyszenia.

Adres w spisie z 1932 roku: Bielsko, Strzelnicza 14.

Samuel Hirschfeld

Rabin Białej i wiceprezydent „Esry” w 1937 roku

Syn rabina, w relacji zamieszczonej w przemyskiej księdze pamięci, opisuje jego naukę w wiedeńskim seminarium rabinackim i studia filozoficzne na Uniwersytecie Wiedeńskim. Wykształcenie religijne łączyło się w tej biografii z akademickim, a Wiedeń pozostawał ważnym punktem odniesienia dla życia żydowskiego w regionie.

Hebrajskojęzyczne opracowanie Centrum Dziedzictwa Żydów Polskich przypisuje Hirschfeldowi inicjatywę utworzenia w Białej szkoły Jawne, przedszkola i placówki dla potrzebujących dzieci. Przedwojenne rejestry wskazują Żywiecką 7 w 1932 i plac Wolności 4 w 1937. W ostatnim zarządzie „Esry” był wiceprezydentem. Jego obecność przypomina, że działalność stowarzyszenia obejmowała mieszkańców obu miast nad Białą, zanim połączyły się one w Bielsko-Białą.

Wspomnienie syna opisuje także wojenną ucieczkę rodziny przez Przemyśl, pracę rabina w Dobromilu i pobyt we Lwowie, a następnie w Tarnowie. Relacja łączy śmierć ojca z groźbą aresztowania przez Gestapo. Inne świadectwa podają odmienne okoliczności. Rodzinną opowieść przedstawia rozdział Wojna i rozproszenie.

Adres w spisie z 1932 roku: Biała, Żywiecka 7.

Zygmunt Robinsohn

Adwokat, absolwent bielskiego gimnazjum i radny

Sprawozdanie bielskiego gimnazjum za rok 1900/1901 umieszcza Sigmunda Robinsohna wśród absolwentów z 1887 roku. Przy nazwisku podaje rok urodzenia 1869, miejscowość Szare w Galicji oraz późniejszą praktykę adwokacką w Bielsku. Szkolna kronika pozwala prześledzić drogę od rodzinnej miejscowości przez bielską edukację do kariery prawniczej.

Do B’nai B’rith przyjęto go 22 marca 1914 roku. Księgi z 1928, 1932 i 1937 zgodnie podają 3 Maja 3. Muzeum POLIN wymienia go wśród radnych Bielska wybranych w 1925 roku, reprezentujących środowisko asymilacyjne. W tej samej radzie zasiadali członkowie „Esry” o innych przekonaniach politycznych. Stowarzyszenie skupiało ludzi połączonych pracą dla wspólnoty, choć uczestniczących w różnych nurtach życia publicznego.

Adres w spisie z 1932 roku: Bielsko, 3 Maja 3.