Bielsko.
Cieszyn. Europa.

Bielsko i Cieszyn łączyło dziedzictwo piastowskie. W XVIII wieku bielskie księstwo znalazło się w rękach Sułkowskich, a cieszyńskie lenno otrzymali Albert Sasko-Cieszyński i Maria Krystyna. Europejskie kontakty ich przedstawicieli obejmowały dwory, kolekcje sztuki i środowiska wolnomularskie.

Albert Kazimierz Sasko-Cieszyński (1738–1822), syn króla Augusta III i mąż Marii Krystyny Habsburżanki, był kolekcjonerem sztuki i wolnomularzem. W 1766 roku otrzymał z żoną cieszyńskie lenno. Jego rządy wiązały się z rozwojem przemysłu w Ustroniu, odbudową Cieszyna i mecenatem nad uczonymi oraz artystami.

Rzeka, zamek i zmieniające się granice

Rzeka Biała przez stulecia wyznaczała granicę między sąsiadującymi miastami. Od 1316 roku rozdzielała księstwa cieszyńskie i oświęcimskie, później ziemie Korony Czeskiej i Polski, a w latach 1526–1772 monarchię Habsburgów i Rzeczpospolitą. Bielski zamek strzegł przeprawy oraz dróg prowadzących ku Krakowowi, Morawom i Węgrom. Murowaną warownię wzniósł w drugiej połowie XIV wieku książę Przemysław I Noszak.

W 1572 roku Bielsko stało się ośrodkiem odrębnego państwa stanowego. W 1752 roku przeszło w ręce Sułkowskich i zostało podniesione do rangi księstwa. Gdy kilkanaście lat później Albert otrzymywał cieszyńskie lenno, bielskim zamkiem władała już inna rodzina.

Po śmierci ostatniej Piastówny cieszyńskiej, Elżbiety Lukrecji, w 1653 roku księstwo przejęli Habsburgowie. Wojny śląskie i podział Śląska w 1742 roku pozostawiły region cieszyński po stronie austriackiej.

Albert. Z Saksonii na europejskie dwory

Urodzony w 1738 roku Albert należał do dynastii Wettinów. Jego ojcem był August III, król Polski i elektor saski, a matką Maria Józefa Habsburżanka. W 1766 roku poślubił arcyksiężniczkę Marię Krystynę, córkę Marii Teresy. W niemieckojęzycznych źródłach występuje jako Albert lub Albrecht von Sachsen-Teschen; „Teschen” to Cieszyn.

Albert i Maria Krystyna otrzymali cieszyńskie lenno 31 maja 1766 roku. Rezydowali poza regionem. Według Janusza Spyry książę odwiedził go po raz pierwszy w 1805 roku; Maria Krystyna nigdy nie przyjechała do Cieszyna.

1764. Albert zostaje wolnomularzem

Albert został przyjęty w 1764 roku do drezdeńskiej loży „Zu den drei Schwertern” — „Pod Trzema Mieczami”, dwa lata przed objęciem cieszyńskiego lenna. Datę i nazwę loży podają Gerald Fischer-Colbrie oraz Patricia Ghemeș (Manea).

Albert związał się ze Ścisłą Obserwancją, osiemnastowiecznym systemem wolnomularskim o siedmiostopniowej strukturze i rytuałach nawiązujących do tradycji templariuszy. W jego obrębie działał „wewnętrzny zakon”; do najwyższego stopnia początkowo dopuszczano szlachtę.

Ghemeș (Manea) zalicza księcia do wpływowych członków tego wewnętrznego kręgu. Wskazuje pozycję 1300b w wydrukowanym w 1846 roku wykazie braci Ścisłej Obserwancji.

Praga i Wiedeń: książę jako protektor

Imiona Alberta Kazimierza pojawiały się w nazwach praskich i wiedeńskich struktur wolnomularskich. Książę pełnił również funkcję protektora Ścisłej Obserwancji.

01 / DREZNO„Zu den drei Schwertern”

Loża, w której odnotowano przyjęcie Alberta w 1764 roku.

02 / PRAGAImię Casimir

Praska loża przyjęła na jego cześć nazwę „Casimir zu den drei gekrönten Sternen und drei gekrönten Säulen”. Opracowanie wymienia też kapitułę „Kasimir zu den neun Sternen” z 1775 roku i reprodukuje jej pieczęć z monogramem księcia.

03 / WIEDEŃ„Albert zum goldenen Helm”

Struktura stopni szkockich, związana z lożami „Zu den drei Adlern” i „Zum Palmbaum”. Fischer-Colbrie opisuje Alberta jako protektora Ścisłej Obserwancji w tym środowisku.

Działalność lóż podlegała polityce monarchii habsburskiej. Cesarskie regulacje z grudnia 1785 roku objęły je państwowym nadzorem.

Braterstwo, wiedza i narodziny Albertiny

We wrześniu 1773 roku Alberta odwiedził w Bratysławie Giacomo Durazzo, genueński arystokrata, dyplomata i znawca sztuki. Ingrid Ciulisová podkreśla, że obu łączyły wolnomularstwo oraz zainteresowanie oświeceniem. Ich współpraca zaowocowała projektem pokazania dziejów malarstwa przez uporządkowany zbiór grafik. Kolekcja miała charakter edukacyjny.

W czasie podróży do Włoch w 1776 roku Albert i Maria Krystyna spotkali Durazza w Wenecji. Przekazany wówczas zbiór grafik stał się fundamentem Albertiny. Maria Krystyna uczestniczyła w tworzeniu kolekcji wraz z mężem.

Do biblioteki i sąsiednich gabinetów bratysławskiej rezydencji prowadziły osobne schody. Z pomieszczeń tych korzystali także znawcy sztuki spoza arystokracji.

Według historii zbiorów publikowanej przez Albertinę, w chwili śmierci księcia w 1822 roku kolekcja liczyła około 14 tysięcy rysunków i 200 tysięcy grafik. Jej encyklopedyczny, edukacyjny charakter muzeum wiąże z myślą oświeceniową.

Dziedzictwo Alberta w regionie

Ustroń: początek przemysłowej zmiany

Narodowy Instytut Dziedzictwa wiąże powstanie miejscowej huty w 1772 roku z księciem Albertem Kazimierzem. Produkcja korzystała z zasobów drewna i energii wody. Zachowany budynek administracyjny huty „Klemens” oraz urządzenia wodne są dziś świadectwami tej historii; w dawnym budynku huty działa muzeum.

Cieszyn: odbudowa i Saska Kępa

Albert wspomógł Cieszyn po wielkim pożarze w 1789 roku. Z jego inicjatywami wiąże się również rozwój lewobrzeżnego przedmieścia Sachsenberg — Saskiej Kępy i działalności sukienniczej. Był protektorem Leopolda Jana Szersznika i malarza Ignacego Chambreza.

Targi, drogi i poczta

Za jego czasów Cieszyn otrzymał międzynarodowe targi, uruchomione w 1775 roku. W tym samym okresie rozwijano trakt łączący Wiedeń ze Lwowem przez Cieszyn i Bielsko oraz połączenia pocztowe. Przedsięwzięcia te należały do państwowej polityki integracji Galicji z monarchią.

Janusz Spyra wskazuje również gospodarczy cel książęcych inwestycji: zwiększanie dochodów z posiadanych dóbr.

Sześć dat z życia Alberta

1. 1764
   Przyjęcie w Dreźnie

   Albert zostaje członkiem loży „Zu den drei Schwertern”.

2. 1766
   Małżeństwo i cieszyńskie lenno

   Ślub Alberta i Marii Krystyny oraz nadanie im cieszyńskiego lenna.

3. 1772
   Huta w Ustroniu

   Początek miejscowego hutnictwa, z którym wiąże się przemysłowe dziedzictwo miasta.

4. 1773
   Spotkanie z Durazzem

   Giacomo Durazzo odwiedza Alberta w Bratysławie.

5. 1776
   Fundament Albertiny

   Podróż do Włoch i przekazanie zbioru grafik w Wenecji.

6. 1822
   Śmierć Alberta

   Po śmierci Alberta zbiory przejmuje jego adoptowany syn, arcyksiążę Karol.

Stowarzyszenia w Bielsku i Cieszynie

Bielskie B’nai B’rith „Austria–Esra” działało w latach 1889–1938. Było żydowskim stowarzyszeniem humanitarnym, odrębnym od masonerii symbolicznej. Prowadziło działalność oświatową i dobroczynną, obejmującą między innymi pomoc uczniom, wypoczynek dzieci i opiekę nad sierotami.

Z cieszyńskim Domem Niemieckim związana była Schlaraffia — towarzystwo poświęcone sztuce, humorowi i życiu towarzyskiemu, z własnym ceremoniałem i obyczajami.

Współczesny Trójkąt „Sułkowski” jest związany z Wielkim Wschodem Polski. Jego patronem jest Aleksander Józef Sułkowski, pierwszy książę bielski. Rodzina Sułkowskich i wolnomularstwo →

Spuścizna archiwalna Alberta

Katalog Sächsisches Staatsarchiv opisuje osobistą spuściznę Alberta w zespole 12537: pamiętniki oraz korespondencję, między innymi ze Stutterheimem i przedstawicielami europejskiej arystokracji. Austriackie Archiwum Państwowe wykazuje materiały pamiętnikarskie w zespole KA NL 1227 (B), w tym kopie z archiwum węgierskiego.