Braterstwo
w codziennym działaniu.

BIELSKO / POMOC BLISKO DOMU

Przy wspólnym stole

Pod koniec XIX wieku bielska „Austria” zaczęła organizować stałe dożywianie uczniów. Decyzję podjęto 20 grudnia 1897 roku; statut Israelitischer Freitisch-Verein, towarzystwa bezpłatnego stołu, zatwierdzono w Opawie 2 kwietnia 1898 roku. Miesiąc później, 5 maja, odbyło się zebranie założycielskie. Stołówka działała w przyziemiu domu gminy żydowskiej przy dzisiejszej ulicy Mickiewicza 22.

Kuchnię prowadziły Emilia Krantz-Scharf i Karolina Krantz-Koblitz, a później także córki Emilii, Hani i Nina. Zaplecze stanowili darczyńcy i miejscowi przedsiębiorcy: w trudniejszych latach międzywojennych bracia Neumann, właściciele młyna w Białej, dostarczali bezpłatnie mąkę. Za każdym wydanym posiłkiem stały zakupy, przygotowanie jedzenia i regularna praca kobiet.

Posiłek pomagał dzieciom z uboższych rodzin kontynuować naukę. Z czasem podobne towarzystwo bezpłatnego stołu powstało w środowisku katolickim; obie organizacje współpracowały. W rozwijającym się mieście przemysłowym pomoc uczniom łączyła działalność dobroczynną z troską o wykształcenie kolejnego pokolenia.

W 1932 roku prezesem żydowskiego towarzystwa był Bruno Pollak, bielski przemysłowiec. Książka adresowa B’nai B’rith wymieniała wówczas trzy instytucje utworzone przez „Esrę”: bezpłatny stół, organizację kolonii wakacyjnych i fundację Simachowitzów. Każda miała własny zarząd i określone zadanie.

Wakacje w Cygańskim Lesie

W listopadzie 1908 roku otwarto dom wakacyjny Ferienheim. Dzieci mogły spędzać czas u podnóża Beskidów, z dala od fabrycznych ulic Bielska i Białej. Pobyt oznaczał odpoczynek, wyżywienie i opiekę. Placówka działała również podczas pierwszej wojny światowej, a latem 1919 roku przyjęła ponad pięćdziesięcioro dzieci.

W 1928 roku Bruno Pollak sfinansował dodatkowe pomieszczenia oraz salę do zabaw i ćwiczeń. Dom rozwijano dzięki prywatnym darom. Organizacją tworzenia i utrzymywania kolonii kierował w 1932 roku profesor Edward Feuerstein, równocześnie prezydent „Esry”. Podany w spisie adres przy Mickiewicza 22 był adresem stowarzyszenia; sam dom wypoczynkowy znajdował się w Cygańskim Lesie.

Pomoc dzieciom łączyła się z szerszą działalnością oświatową bielskiego środowiska żydowskiego: szkołą, przedszkolem, odczytami i biblioteką. Dla ucznia możliwość nauki zależała także od rzeczy codziennych — jedzenia, zdrowia i warunków do odpoczynku.

JAWORZE / FUNDACJA SIMACHOWITZÓW

Dom pośród wojny

Anna i Bertold Simachowitzowie przekazali w 1916 roku nieruchomość w Jaworzu: dawny hotel z ogrodem i polem. Powstał tam dom dla żydowskich sierot wojennych, otwarty 20 maja 1917 roku. Przygotowano miejsce dla sześćdziesięciorga dzieci w wieku od sześciu do czternastu lat.

Fundację współtworzyły bielska gmina żydowska, B’nai B’rith i żydowskie stowarzyszenie kobiet. Piętnastoosobowe kuratorium łączyło przedstawicieli tych środowisk z fundatorami; ważną rolę pełnił rabin Markus Steiner. Domem kierował Simon Thieberger. W 1932 roku Steiner nadal figurował w książce adresowej jako prezes kuratorium fundacji, już opisanej jako dom dla sierot i osób starszych.

Wiadomość z 1918 roku podaje, że w Jaworzu mieszkało 59 wychowanków: 43 chłopców i 16 dziewcząt. Dziewięcioro pochodziło z miejscowości. Dzieci uczęszczały do jaworzańskiej szkoły ludowej. Wśród pracowników znajdowały się także nieżydowskie mieszkanki regionu, Jadwiga Krajewska i Zuzanna Stanclik. Opieka nad dziećmi była częścią codziennego życia Jaworza.

Stowarzyszenie kobiet gromadziło odzież i pościel oraz zajmowało się potrzebami wychowanków. Sam dar budynku wymagał więc stałego uzupełniania: wyposażenia, żywności, opiekunów i pieniędzy na utrzymanie. Z czasem fundacja objęła pomocą również osoby starsze.

USTROŃ / OPIEKA I ODPOWIEDZIALNOŚĆ

Sierociniec i miasto hutników

Od Lipowca do fundacji cesarskiej

W XVIII wieku jezuita Józef Roller prowadził niewielki dom dla osieroconych dzieci w Lipowcu. Maria Teresa przeniosła placówkę do Ustronia i sfinansowała budowę za około 4500 florenów. Gmach zaprojektował opawski budowniczy Julius Fix; ukończono go w 1753 roku. Mieścił na stałe kilkunastu wychowanków.

Jezuicka opieka łączyła utrzymanie i wychowanie dzieci z katolicką edukacją. Placówka uczestniczyła w ówczesnej polityce rekatolizacji; trafiały do niej również dzieci z rodzin mieszanych wyznaniowo kierowane przez komisję religijną. Dobroczynność pozostawała w tym czasie ściśle związana z władzą państwową i jej polityką wyznaniową.

Albert: nauka i początki uzdrowiska

Za rządów Alberta Sasko-Cieszyńskiego Ustroń rozwijał się jako ośrodek przemysłowy dóbr Komory Cieszyńskiej. Huta „Klemens” rozpoczęła działalność w 1772 roku. W latach 1802–1804 zarządca hutniczy Jan Jakub Lutz zbudował naprzeciw zakładu dom kuracyjny z kąpielami żużlowymi. Lecznicze zastosowanie gorącego żużla połączyło miejscowe hutnictwo z początkiem ustrońskiego lecznictwa uzdrowiskowego.

Książę finansował również kształcenie: ufundował dwa stypendia w akademii leśnej w Mariabrunn pod Wiedniem i dwa dla uczniów ze Śląska Cieszyńskiego w szkole leśnej w Burkersdorf. Jego mecenat obejmował przygotowanie specjalistów potrzebnych gospodarce regionu. Albert należał także do europejskiego wolnomularstwa; jego biografia łączy historię księstwa z oświeceniową kulturą nauki i stowarzyszeń.

Jerzy Janik i ewangelicki dom sierot

W drugiej połowie XIX wieku własną instytucję opieki rozwinęła parafia ewangelicka. Jej wieloletni proboszcz, Jerzy Janik, pełniący tę funkcję w latach 1856–1907, utworzył dom dla sierot i dzieci zaniedbanych. Przyjmowano wychowanków również z innych parafii śląskich. Pod koniec życia Janika mieszkało tam ponad trzydzieścioro dzieci.

Zachowane rozliczenie za 1906 rok pokazuje, jak utrzymywano zakład. Wpływy wyniosły 4970 koron i 49 halerzy, z czego 3000 koron pochodziło z funduszu krajowego. Towarzystwa Gustawa Adolfa przekazały 342 korony i 75 halerzy, a zbory w Cieszynie, Nawsiu i Bielsku wspólnie 128 koron i 8 halerzy. Pieniądze zbierano także podczas wesel i w Adwencie; dochód przynosiły odsetki oraz majątek zakładu.

Wpłaty związane ze ślubami i weselami dały w tym roku 336 koron i 41 halerzy. Rodzinne święto stawało się okazją do pomocy dzieciom pozbawionym własnego domu. Taki system opierał się zarówno na większej subwencji, jak i na wielu drobnych, powtarzalnych datkach.

Prasa ewangelicka wiązała przyszłość sierocińca z losem miejscowego przemysłu. Zamknięcie huty „Elżbiety” oznaczało perspektywę wyjazdu 111 robotników — wraz z rodzinami około czterystu osób — i zmniejszenia dochodów parafii. Jednocześnie myślano o nowym budynku dla czterdzieściorga sierot. Na jego fundusz zebrano dopiero 120 koron. Był to plan rozbudowy, zależny od dalszych ofiar.

Tradycję pracy społecznej kontynuował pastor Paweł Nikodem. W 1926 roku odnowił działalność Bratniej Pomocy imienia Gustawa Adolfa; po drugiej wojnie światowej zajmował się między innymi pomocą wdowom i sierotom oraz odbudową zakładów „Eben-Ezer” w Dzięgielowie.

ZIEMIA CIESZYŃSKA / SZPITALE I DIAKONIA

Opieka ponad podziałami

Bonifratrzy: szpital i apteka

Jedną z najstarszych trwałych fundacji opiekuńczych regionu stworzył w 1694 roku Adam Borek z Tworkowa i Roztropic. Sprowadzeni przez niego bonifratrzy działali początkowo w Wędryni, a od 1700 roku w Cieszynie. Kompleks klasztorny przy dzisiejszym placu Józefa Londzina 1 obejmował kościół, szpital i aptekę. Budowany w latach 1698–1714 według projektu Michaela Kleina, łączył życie zakonne z leczeniem chorych.

Szpital rozbudowywano pod koniec XIX wieku i ponownie w 1912 roku. Fundacja zachowywała swoją funkcję opiekuńczą przez kolejne epoki, gdy zmieniały się rozmiary miasta, medycyna i organizacja ochrony zdrowia.

Teodor Haase i Szpital Śląski

Pastor i działacz publiczny Teodor Haase zabiegał o powstanie w Cieszynie szpitala przyjmującego chorych bez względu na wyznanie, narodowość i język. Zwracał się o wsparcie do darczyńców na Śląsku, w monarchii habsburskiej i w innych krajach Europy. Zbiórki społeczne uzupełniały dotacje władz krajowych.

Uroczyste otwarcie i poświęcenie placówki odbyło się 14 czerwca 1892 roku, a pierwszego chorego przyjęto 20 czerwca. Projekt przygotował Alois Jedek; pierwszym dyrektorem został chirurg Hermann Hinterstoisser. Szpital dysponował początkowo osiemdziesięcioma łóżkami, z możliwością zwiększenia liczby do stu dwudziestu.

Już pierwsze półrocze pokazuje międzywyznaniowy charakter instytucji: leczono 244 ewangelików, 225 katolików i 29 Żydów. W 1903 roku placówkę przejęła administracja krajowa w Opawie; zachowała otwartość dla pacjentów różnych wyznań. Kolejnym etapem był pawilon dziecięcy z 59 łóżkami, otwarty w 1910 roku z inicjatywy Gabrieli Thun und Hohenstein.

Diakonisy w Bielsku, „Eben-Ezer” w Dzięgielowie

Rozwój szpitali wymagał przygotowanych opiekunek. Haase sprowadził diakonisy do Cieszyna w 1892 roku. W latach 1904–1905 powstał Śląski Ewangelicki Dom Diakonis w Bielsku. Siostry pracowały w szpitalu, sierocińcu i miejskim domu opieki. Łączyły powołanie religijne z codzienną pielęgnacją chorych; bielska instytucja działała do 1945 roku.

Po pierwszej wojnie światowej ważnym miejscem pomocy stał się Dzięgielów. Pastor Karol Kulisz wydzierżawił w 1920 roku zniszczony, 43-hektarowy folwark państwowy. Rozwijał tam opiekę nad dziećmi i osobami starszymi oraz schronienie dla bezdomnych i bezrobotnych. W 1923 roku powstał Polski Diakonat Ewangelicki „Eben-Ezer”.

Te instytucje wyrastały z różnych wspólnot religijnych. W szpitalu spotykały się przy łóżku chorego, w sierocińcu — przy obowiązkach wychowawczych. Wspólne przedsięwzięcia i przepływ darów między Bielskiem, Ustroniem, Cieszynem i Nawsiem tworzyły regionalną sieć pomocy.