„Austria” i „Esra”.
Jedna historia.

W poniedziałki o wpół do dziewiątej wieczorem bielscy członkowie B’nai B’rith zbierali się na posiedzeniach swojego stowarzyszenia. Zmieniali siedzibę i nazwę, lecz numer pozostawał ten sam: 399.

Pierwsza „Austria”

1 września 1889 roku w Bielsku powstało żydowskie stowarzyszenie humanitarne „Austria”. Wiedeńska kronika Wilhelma Knöpfmachera wymienia je jako pierwszą organizację B’nai B’rith w ówczesnej Austrii. Bielsko należało wtedy do monarchii habsburskiej; w niemieckich dokumentach występowało jako Bielitz.

Była to część ruchu zapoczątkowanego w Nowym Jorku w 1843 roku. B’nai B’rith łączyło wzajemną pomoc, edukację i pielęgnowanie kultury żydowskiej. Posługiwało się nazwą „loża”, tytułami urzędników i obrzędowością braterską, pozostając organizacją odrębną od masonerii symbolicznej. W austriackim życiu publicznym działało jako Israelitischer Humanitätsverein — izraelickie stowarzyszenie humanitarne.

Wśród dawnych prezydentów bielskiej organizacji książki adresowe wymieniają Zygmunta Markusfelda, Leopolda Blütha, Józefa Steckla, Theodora Pollaka, Samuela Landaua i Jakuba Schanzera. Później kierowali nią m.in. rabin Markus Steiner, profesor Edward Feuerstein, adwokat Oskar Schanzer i lekarz Gustaw Baum. Jej zaplecze stanowili ludzie czynni w gospodarce, szkolnictwie, gminie wyznaniowej i miejskich instytucjach.

Biblioteka i bracia poza miastem

Pod koniec 1915 roku „Austria” skupiała 67 członków: 37 miejscowych i 30 zamiejscowych. W ciągu roku odbyło się 18 posiedzeń, ze średnią frekwencją 18 osób. Rozmawiano o skutkach wojny, pomocy uchodźcom, odbudowie Galicji i dokumentowaniu wojennych doświadczeń Żydów.

Za bibliotekę oraz sprawy finansowe przez wiele lat odpowiadał Alfred Breuer. Kiedy pod koniec 1915 roku przenosił się do Wiednia, stowarzyszenie urządziło mu pożegnanie. Sprawozdanie doceniało także pracę jego żony przy wydarzeniach towarzyskich i dobroczynnych. Regularne spotkania i pomoc społeczna miały swoich stałych organizatorów.

Wojna i pomoc na dworcu w Dziedzicach

Wybuch I wojny światowej zmienił skalę działalności „Austrii”. Przed wojennym rozszerzeniem pomocy towarzystwo bezpłatnego stołu obejmowało wyżywieniem 60 uczniów i uczennic, a Ferienheim przyjmował 50 dzieci na pobyty wakacyjne. Sprawozdanie za 1914 rok opisuje następnie obiady dla wszystkich zgłaszających się żydowskich dzieci w wieku od sześciu do piętnastu lat oraz 50 dodatkowych obiadów dziennie dla osób innych wyznań.

Dom wakacyjny oddano Czerwonemu Krzyżowi jako miejsce rekonwalescencji. Część pomieszczeń „Austrii” przeznaczono na potrzeby szkoły. Instytucje stworzone z myślą o wypoczynku i regularnej nauce przystosowywały się do potrzeb miasta przyjmującego ludzi wypieranych przez wojnę.

Ważnym miejscem pomocy stał się dworzec w Dziedzicach, zapisanych w niemieckim raporcie jako Dzieditz. Przez węzeł kolejowy przejeżdżały transporty ewakuacyjne. Przy wydawaniu posiłków i wsparciu uchodźców współpracowali bracia, Żydowski Związek Kobiet w Dziedzicach oraz harcerki z Bielska. Dziewczęca grupa Ferienheim włączyła się także w akcję dostarczania rzeczy chroniących przed zimnem.

Komitet w Bielsku i Białej, kierowany przez profesora Edwarda Feuersteina i doktora Schanzera, zajmował się również sprawami urzędowymi. Interweniował w sytuacjach, w których przepisy pogarszały położenie uchodźców, i starał się o zasiłki. „Austria” przyznała na tę akcję 1200 koron. Pomoc na peronie miała swoje dalsze zaplecze w kancelariach i komitetach.

Bilans 1915 roku

W następnym sprawozdaniu skala pracy jest jeszcze wyraźniejsza. Towarzystwo bezpłatnego stołu żywiło 121 uczniów i uczennic. Ferienheim zapewnił pobyty 40 dzieciom, szczególnie tym, których ojcowie zostali powołani do wojska. Dziewczęta organizowały wieczory robótek i dostarczały odzież chroniącą przed zimnem.

Na wsparcie galicyjskich uchodźców przeznaczono około 8500 koron. Komitet zabiegał także o miesięczne zasiłki u Namiestnictwa Galicyjskiego. Raport wymienia już z imienia jego organizatorów: Edwarda Feuersteina i Oskara Schanzera. Poszczególne działania uzupełniały się — posiłek, opieka nad dzieckiem, odzież oraz pieniądze potrzebne rodzinie do przetrwania.

Sprawozdania „Austrii” za 1914 i 1915 rok w „Zweimonats-Bericht”, wydrukowane w latach 1915 i 1916. Oryginalne numery zachował Leo Baeck Institute; odnośniki do stron znajdują się w bibliografii.

Schanzerowie: fundacja dla porozumienia

Srebrne wesele Jakoba i Therese Schanzerów stało się okazją do utworzenia fundacji noszącej ich nazwiska. Dar zebrany przez braci „Austrii” Jakob Schanzer powiększył. Regulamin opublikowany w 1917 roku przewidywał kapitał 10 000 koron: 8000 w pożyczce wojennej i 2000 w gotówce.

Fundacja miała wspierać przystępne teksty o życzliwości, patriotyzmie, sile charakteru i wspólnocie ludzi ponad różnicami stanu, narodu oraz religii. Konkurs miał być otwarty dla przedstawicieli wszystkich narodowości i wyznań. Prace miały być napisane po niemiecku — języku pozwalającym dotrzeć do szerokiej publiczności tego środowiska.

Współdziałanie między wyznaniami zapisano także w składzie jury. Tworzyć je mieli prezydent związku B’nai B’rith, prezydent bielskiej „Austrii” i wspólnie wskazana osoba wyznania chrześcijańskiego. Dwie nagrody przewidziano w wysokości 1000 i 500 koron. Pierwszy konkurs planowano na 1918 rok. Zachowany regulamin pokazuje konkretny projekt budowania porozumienia w czasie wojny.

Dwa adresy w Bielsku

Oba budynki, w których mieściły się udokumentowane siedziby stowarzyszenia, stoją w dzisiejszym Bielsku-Białej. Przed wojną były to adresy bielskie: Bielsko i Biała pozostawały osobnymi miastami.

ELISABETHSTRASSE / MICKIEWICZA

Mickiewicza 22.
W domu gminy żydowskiej

Pod dawnym adresem Elisabethstraße 22 „Austria” figuruje już w książce adresowej Adolfa Poppera z 1906 roku. Wpis podaje także nazwisko przewodniczącego: Theodor Pollak. Ćwierć wieku później książka B’nai B’rith z 1932 roku wskazuje tę samą siedzibę pod polską nazwą ulicy — Mickiewicza 22.

Był to dom bielskiej gminy żydowskiej, wzniesiony na gruncie zakupionym w 1903 roku, tuż obok synagogi. Projekt przygotowała wiedeńska pracownia Ernsta Lindnera i Theodora Schreiera, a budowę prowadził Karol Korn. Czerwona cegła, jasny kamień i dekoracje z motywem winnej latorośli do dziś wyróżniają gmach na rogu Mickiewicza i Sienkiewicza.

W budynku pracowała kancelaria gminna, mieszkali rabin i kantorzy, działały stowarzyszenia. W późniejszym okresie mieściło się tu również gimnazjum żydowskie. Lokal B’nai B’rith należał więc do większego ośrodka życia społecznego i oświatowego. W spisie z 1932 roku odnotowano 85 członków oraz posiedzenia w każdy poniedziałek o 20.30.

OD WRZEŚNIA 1935

Dąbrowskiego 6.
Ostatnia siedziba

Od 16 września 1935 roku zebrania odbywały się na pierwszym piętrze kamienicy przy Dąbrowskiego 6, w lokalu wynajętym od Kurta Wachtla.

Nową siedzibę potwierdza druk z 1937 roku. Przy adresie podano telefon 23-02, a przy stanie osobowym — 87 członków na 1 września 1937 roku. Zachowano poniedziałkową porę spotkań: 20.30.

Kamienica ma również adres Mickiewicza 25. Obie historyczne siedziby znajdowały się zatem w tej samej części Bielska, w pobliżu instytucji żydowskiej wspólnoty.

Od „Austrii” do „Esry”

Po rozpadzie monarchii zmieniły się granice i struktury B’nai B’rith. Dawny austriacki X Dystrykt, z siedzibą w Pradze, pozostał przy organizacjach czechosłowackich. W 1924 roku powstał polski XIII Dystrykt.

Słowo „Austria” zniknęło z bielskiego papieru firmowego w grudniu 1922 roku. Uchwałę o przyjęciu nazwy „Ezra” podjęto 21 grudnia 1925 roku. W polskich książkach adresowych utrwalił się zapis „Esra”.

W anglojęzycznych materiałach konwencji z 1925 roku występuje jeszcze określenie bielskiego stowarzyszenia humanitarnego B’nai B’rith jako dawnej loży „Austria”. Zachowany numer 399 łączy ten zapis z późniejszymi wydawnictwami „Esry”. Określenie „Austria–Ezra”, używane w opracowaniach, obejmuje kolejne okresy dziejów tej samej organizacji.

Bielsko w międzynarodowej sieci

Związki z Wiedniem sięgały czasów poprzedzających powstanie tamtejszego stowarzyszenia w 1895 roku. Kronika wiedeńska opisuje grupę mieszkańców stolicy należących wcześniej do B’nai B’rith w Bielsku, Krakowie, Pilźnie i Pradze. Przeprowadzki i więzi między członkami pomagały tworzyć nowe środowiska.

W listopadzie 1899 roku krakowska „Sprawiedliwość” donosiła o inauguracji loży we Lwowie. Wśród przybyłych delegacji wymieniała Bielitz, obok Krakowa, Wiednia, Pragi, Liberca, Pilzna, Berlina, Wrocławia i Bytomia. Było to spotkanie przedstawicieli organizacji z miast leżących po różnych stronach ówczesnych granic.

Na forum międzynarodowym pojawiały się również sprawozdania z polskiej działalności. W materiałach konwencji B’nai B’rith z 1925 roku Leon Ader wymienił profesora Edwarda Feuersteina z Bielska wśród wiceprezydentów polskiego związku. Tabela członkostwa wykazywała dla bielskiej organizacji 97 osób na początku 1924 roku i 100 na jego końcu.

Praca, pomoc i rodzinne sprawy

W Archiwum Narodowym w Krakowie zachowała się seria akt „Esry” w zespole Związku Żydowskich Stowarzyszeń Humanitarnych B’nai B’rith. Inwentarz jednostki 365 (zespół 29/557/0, seria 3.6), obejmującej lata 1926–1933, opisuje korespondencję z wielkimi lożami w Anglii i Konstantynopolu w sprawie zatrudnienia inżyniera Freudenthala, absolwenta i pracownika politechniki w Pradze.

Ten sam opis obejmuje sprawę spadku po L. Isenbergu z Chicago, prowadzoną przez Komitet Wykonawczy B’nai B’rith w Cincinnati oraz bielską „Esrę”. Dotyczyła krewnych w Białej i Kalwarii. Osobną sprawą była pomoc finansowa dla Berty Blumenfeld w Berlinie w 1933 roku. Międzynarodowa korespondencja służyła więc także załatwianiu konkretnych spraw zawodowych i rodzinnych.

W pozostałych jednostkach tej serii znajdują się opisy sprawozdań rocznych i kwartalnych, składek, zebrań oraz korespondencji organizacyjnej. Dokumentują one codzienne utrzymywanie stowarzyszenia: budżet, obowiązki zarządu i współpracę z innymi środowiskami.

Wieczory z książką, sztuką i debatą

Bibliotekę założono w listopadzie 1905 roku; w 1927 roku liczyła ponad dwa tysiące pozycji. Na odczytach rozmawiano o historii, filozofii, religii i sztuce. Markus Steiner przybliżał Spinozę i Majmonidesa, Otto Schneid mówił o Gottliebie i Rembrandcie. Zachowane zaproszenie zapowiada także wieczór Ksawerego Pruszyńskiego poświęcony Palestynie.

Spis członków z 1932 roku pokazuje środowisko wykraczające poza jedną profesję. Obok fabrykantów i kupców byli w nim lekarze, adwokaci, nauczyciele, inżynierowie, rabini i aptekarze. Przy nazwiskach znajdują się miejscowości po obu stronach Białej oraz z dalszej okolicy. Wykaz 85 członków pozwala zobaczyć ich zawody i miejsca zamieszkania.

Działalność społeczna obejmowała stołówkę dla ubogich, wypoczynek dzieci i opiekę nad sierotami. W książce z 1932 roku obok członków i zarządu umieszczono informacje o instytucjach dobroczynnych. Ich dzieje — w tym domu wakacyjnego w Cygańskim Lesie i fundacji Simachowitzów w Jaworzu — przedstawia dział Dobroczynność.

Jubileusz i wieczór Pruszyńskiego

W październiku 1933 roku „Esra” uczestniczyła w obchodach dziewięćdziesięciolecia światowego B’nai B’rith, założonego w 1843 roku. Zaproszenie na 16 października o 20.30 zapowiada przemówienie Edwarda Feuersteina, krajowego wiceprezydenta. Dokument podpisali ówczesny prezydent Gustaw Baum i sekretarz protokołowy Leon Aronsohn.

Inny druk zaprasza na wieczór literacki Ksawerego Pruszyńskiego o „Rzeczywistości palestyńskiej”. Wymienia jego książkę „Palestyna po raz trzeci”, salę Gminy Wyznaniowej Żydowskiej oraz poniedziałek 9 kwietnia, godzinę 20.30. Sala służyła więc także dyskusjom o literaturze i współczesnym świecie.

Podział codziennej pracy

Wykaz komitetów „Esry” przedstawia ludzi odpowiedzialnych za wsparcie potrzebujących, opiekę nad chorymi, kulturę, fundusz socjalny, sprawy palestyńskie, finanse i gospodarowanie. Organizacja miała także komitet pokoju, komisję rewizyjną i sąd honorowy. Zadania rozdzielano między członków, dzięki czemu wspólnota posiadała zaplecze do regularnej pracy.

Siostry „Esry” i życie miasta

Kobiety uczestniczyły w pracy tego środowiska jako organizatorki wydarzeń, opiekunki i działaczki dobroczynne. W wojennych sprawozdaniach pojawiają się przy posiłkach dla uchodźców i pracach dziewczęcej grupy Ferienheim. Ich zaangażowanie miało również wymiar artystyczny. 25 marca 1906 roku grupa Ferienheim przedstawiła w bielskim teatrze miejskim baśń „König Drosselbart” Heinricha Steinitza, autora pochodzącego z Bielska, późniejszego wiedeńskiego adwokata.

Zachowane zaproszenie z 14 marca 1935 roku nosi nazwę Stowarzyszenia Sióstr Żydowskiego Stowarzyszenia Humanitarnego „Esra” B’nei B’rith. Podpisały je Irma Midelburg i Berta Steiner. Na poniedziałek 18 marca, na godzinę dziewiątą wieczorem, zaprosiły do odświętnie przygotowanej sali Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. W zabawie purimowej mieli uczestniczyć siostry i bracia wraz z rodzinami oraz goście.

Do dobroczynnego środowiska należała również Anna Simachowitz, działaczka kobiecego stowarzyszenia w Bielsku i członkini kuratorium domu opieki w Jaworzu. Jej działalność, praca sióstr oraz wojenne akcje dziewcząt tworzą odrębny, ważny rozdział historii społecznej. Męski rejestr „Esry” przedstawia tylko część tej wspólnoty.

Ostatni zarząd i rok 1938

W 1937 roku prezydentem był adwokat Józef Traubner, wiceprezydentem rabin Samuel Hirschfeld z Białej, a mentorem inżynier Maks Klipper. Sekretarzem protokołowym został Oskar Kleinfeld, skarbowym Henryk Goldfinger, skarbnikiem Józef Rabinowitz. Marszałkiem był Feliks Tisch, strażnikiem Artur Rabinowitz, administratorem Karol Drancz.

Jesienią 1938 roku B’nai B’rith broniło swojej legalnej działalności humanitarnej i oświatowej przed zakwalifikowaniem do organizacji wolnomularskich. Według opracowania Jacka Proszyka Traubner wraz z Fritzem Reichmannem szukał wsparcia w Londynie. Zabiegi o ocalenie stowarzyszenia nie powstrzymały likwidacji.

Dwie daty decyzji, dwa druki urzędowe

22 listopada 1938 roku prezydent Ignacy Mościcki podpisał dekret o rozwiązaniu zrzeszeń wolnomularskich. Ogłoszony 24 listopada, tego dnia wszedł w życie. Rozwiązywał organizacje masońskie z mocy prawa, a ministrowi spraw wewnętrznych powierzał rozwiązanie zrzeszeń uznanych za zależne od wolnomularstwa. Sam dekret nie wymieniał B’nai B’rith z nazwy.

Już 28 listopada Jewish Telegraphic Agency informowała o zapieczętowaniu warszawskiego biura B’nai B’rith i objęciu związku rozwiązaniem w Polsce. Była to wiadomość o działaniach w skali kraju; bielska organizacja pojawiła się z nazwy w grudniowym dokumencie ministerstwa.

Zarządzenie Sławoja Składkowskiego z 15 grudnia 1938 roku, opublikowane 20 grudnia w „Dzienniku Urzędowym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych”, nakazywało likwidację 32 zrzeszeń. Pod numerem 24 wymieniono Żydowskie Stowarzyszenie Humanitarne Esra Bnei-Brith w Bielsku. Wykaz obejmował również odrębne środowiska, między innymi bielską Schlaraffię Bilitia i cieszyńską Schlaraffię Teschenia.

Majątek, biblioteka i dokumenty

Dekret przewidywał przeznaczenie majątku rozwiązanych zrzeszeń na dobroczynność publiczną oraz przekazanie ich archiwów i dokumentów państwu. Minister miał wskazać instytucje otrzymujące majątek. Zarządzenie wymieniające Esrę nie podaje jednak bielskiego likwidatora, odbiorcy jej funduszy ani rozdziału biblioteki, która przed wojną liczyła tysiące książek.

Proszyk opisuje korespondencję dotyczącą majątku zrzeszeń z 1950 roku, w której bielski magistrat odpowiedział, że Esra nie posiadała w mieście nieruchomości. Nie rozstrzyga to losu książek, wyposażenia wynajmowanych pomieszczeń ani pieniędzy stowarzyszenia. Te zasoby pozostają odrębną częścią jego historii, której powojennego przebiegu nie udało się dotąd ustalić.

Wojna i rozproszenie

Organizacja przestała działać przed wybuchem wojny. Jej członkowie nadal mieszkali w Bielsku, Białej i okolicy: prowadzili kancelarie, fabryki, szkoły i praktyki lekarskie. We wrześniu 1939 roku ich drogi rozeszły się między emigracją, ucieczką na wschód i niemiecką okupacją. Zachowane wspomnienia pozwalają prześledzić kilka z tych biografii.

Józef Traubner — z bielskiej kancelarii do Zurychu

Ostatni prezydent Esry był adwokatem przy Strzelniczej 14. Powojenna księga pamięci Bielska i Białej opisuje jego studia prawnicze w Wiedniu oraz zaangażowanie w żydowski ruch robotniczy i Poalej Syjon. Według tego wspomnienia wyjechał do Zurychu przed wkroczeniem Niemców do Bielska. Zmarł tam nagle w 1962 roku.

Jego emigracyjna droga zachowała się w pamięci dawnej społeczności miasta. Wspomnienie opublikowane w 1973 roku, w niemieckiej części księgi pamięci, przywraca nazwisku ze spisu członków osobistą historię. Biografia Józefa Traubnera.

Samuel Hirschfeld — Biała, Przemyśl, Lwów i Tarnów

Wiceprezydent Esry, rabin Samuel Hirschfeld z Białej, opuścił miasto wraz z rodziną. W przemyskiej księdze pamięci syn opisuje pieszą ucieczkę na wschód, do Przemyśla, a następnie pracę ojca jako dyrektora szkoły w Dobromilu. Po konflikcie o pracę w szabat Hirschfeld zrezygnował ze stanowiska i przeniósł się do Lwowa. Plan dalszego wyjazdu do Wilna udaremniła choroba serca.

Według tej relacji po zajęciu Lwowa przez Niemców rabin dotarł do Tarnowa, gdzie przebywali jego bliscy. Syn wiąże śmierć ojca ze zbliżającym się aresztowaniem przez Gestapo; opisuje pochówek dokonany przez żonę i córki oraz ich późniejsze zaginięcie podczas likwidacji getta. Inne świadectwa podają odmienne okoliczności śmierci rabina. Rodzinne wspomnienie pozostaje świadectwem jednej z zachowanych wersji jego losów. Rabin i jego działalność w Białej.

Zygmunt Arzt — ostatnia droga przemysłowca

Zygmunt Arzt był dawnym prezydentem Esry i przewodniczącym bielskiej gminy żydowskiej. Przytaczane przez Proszyka relacje lokują jego śmierć pod Tarnowem, lecz różnią się opisem okoliczności: córka Hedviga Rivalowa mówiła o zabiciu ojca przez polskich rabusiów we wrześniu 1939 roku, inny świadek — o niemieckim bombardowaniu uchodźców. Okoliczności jego śmierci pozostają nierozstrzygnięte.

Artur Rabinowitz — fabryka, sport i ostatni zarząd

Książka Esry z 1937 roku wymienia Artura Rabinowitza jako strażnika organizacji oraz przemysłowca mieszkającego przy Pierackiego 25. Przyjęto go 8 stycznia 1933 roku, już po sporządzeniu publikowanego w portalu spisu 85 członków. Starsza książka telefoniczna z 1929 roku podaje fabrykanta o tym nazwisku przy Strzelnicy 25; numer jego mieszkania, 2751, zgadza się z późniejszym drukiem Esry.

Proszyk identyfikuje go również jako prezesa bielskiego Hakoah. Zestawione w artykule ankiety Yad Vashem, sporządzone przez syna Jana Ravida Rabinowitza, brata i znajomego, wskazują śmierć w Warszawie w 1942 lub 1943 roku. Dokładna data pozostaje rozbieżna.

Feliks Korn — ucieczka na wschód

Architekt Feliks Korn, kontynuator rodzinnej firmy budowlanej, należał do Esry przy Mickiewicza 21. Opracowanie Muzeum Miejskiego w Wadowicach opisuje jego wyjazd z rodziną do Lwowa we wrześniu 1939 roku, późniejszą deportację w głąb Związku Radzieckiego i śmierć podczas wojny. Los budowniczego łączy dzieje miejskiej architektury z historią uchodźstwa i sowieckich deportacji.

Nie wszyscy ludzie obecni w ostatnich przedwojennych rejestrach doczekali okupacji. Lekarz Gustaw Baum zmarł w 1937 roku. „Schlesischer Merkur” odnotował śmierć bielskiego adwokata Oskara Schanzera w marcu 1939 roku. Jego członkostwo, rozpoczęte 17 grudnia 1911 roku, trwało przez austriacki i polski okres dziejów stowarzyszenia.

Powroty i pamięć o dawnym mieście

Od lutego 1945 roku miejscowy Komitet Żydowski rejestrował osoby, które znalazły się w Bielsku i Białej po wojnie. W latach 1945–1951 zapisano 3294 osoby; według zestawienia Proszyka 1316 pochodziło z obu przedwojennych miast. Rejestr dotyczył osób zgłaszających się do Komitetu, nie tylko dawnych członków Esry.

Powojenna historia żydowskiego życia nad Białą miała już inne warunki i instytucje. Ocalałe książki adresowe zachowały dawny układ zawodów, mieszkań i funkcji. Księgi pamięci, tworzone przez rozproszonych mieszkańców, dopisały do niego doświadczenie wojny: ucieczki, śmierć bliskich, emigrację i wspomnienia o mieście sprzed Zagłady.

Wydany w Izraelu w 1973 roku Sefer Bielsko-Biała zawiera wspomnienia o Traubnerze, Feuersteinie, Steinerze i innych osobach związanych z przedwojennym życiem społecznym. Przemyska księga pamięci zachowała relację o Hirschfeldzie. O losach Esry po rozwiązaniu mówią więc zarówno urzędowe druki, jak i głosy ludzi, którzy pamiętali jej środowisko.

Bibliografia

• Książka adresowa członków Związku Żydowskich Stowarzyszeń Humanitarnych B’nei B’rith w RP, 1932, s. 26–36 (PDF: 28–38).
• Książka adresowa członków Związku Żydowskich Stowarzyszeń Humanitarnych B’nei B’rith w Rzeczypospolitej Polskiej, oprac. Artur Górowski, Kraków 1937, s. 33–46 (PDF: 35–48). Siedziba, liczba członków, zarząd i wykaz członków „Esry”.
• Adolf Poppers Adreßbuch: Bielitz-Biala und Umgebung, wyd. 2, zamknięte 1 maja 1906, s. 10 (PDF: 26). „Austria”, Theodor Pollak, Elisabethstraße 22. Śląska Biblioteka Cyfrowa.
• „Sprawiedliwość / Die Gerechtigkeit”, nr 21, Kraków, 1 listopada 1899, s. 7: Ein neuer „B’nai B’rith” Verein. Wiadomość o delegacjach, w tym z Bielska, na inauguracji we Lwowie. Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa.
• Entstehungsgeschichte und Chronik der Vereinigung „Wien“ B’nai B’rith in Wien, 1935, s. 1–6. Niemieckojęzyczna kronika, edycja cyfrowa Freud Edition.
• Proceedings of the Twelfth Convention of the Constitution Grand Lodge, I.O.B.B., 1925, s. 279 druku (PDF: 277). Sprawozdanie Leona Adera z 2.01.1925, tabela stanu członków za 1924 rok.
• Archiwum Narodowe w Krakowie, zespół 29/557/0, seria 3.6: loża „Esra” w Bielsku; opisy jednostek 362–369. Katalog archiwalny.
• Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Wirtualny Sztetl: Dom gminy żydowskiej w Bielsku (ul. Mickiewicza 22). Architektura, historia i lokale B’nai B’rith.
• Jacek Proszyk, History of the first B’nei B’rith Jewish Humanitarian Association in the Austro-Hungarian Empire. “Austria–Ezra” B’nei B’rith Bielitz (Bielsko) 1889–1938, Passio Creatio Society, 2018. Pełny tekst: 55 stron, ISBN 978-83-943384-1-1.
• The Jerusalem Post, The history of B’nai B’rith in Austria, 2021 — kontekst austriacki i nazewnictwo organizacji.
• Zweimonats-Bericht, XVIII/1, 1915, s. 4–5: sprawozdanie Austrii za 1914, pomoc na dworcu Dziedzice, posiłki, Ferienheim i uchodźcy. Obejrzany druk pierwotny, niemiecki; Leo Baeck Institute / Internet Archive.
• Zweimonats-Bericht, XIX/2, 1916, s. 77–79: Austria w 1915, 67 członków, 121 uczniów, 40 dzieci, około 8500 koron dla uchodźców oraz Alfred Breuer. Obejrzany druk pierwotny, niemiecki.
• Zweimonats-Bericht, XX/3, 1917, s. 75–77: regulamin fundacji Jakoba i Therese Schanzerów, kapitał, otwarty konkurs i skład jury. Projekt pierwszego konkursu na 1918, bez potwierdzenia jego rozstrzygnięcia.
• Zaproszenie Stowarzyszenia Sióstr Esry, 14.03.1935, na Purim 18.03.1935. Podpisy Irmy Midelburg i Berty Steiner. Archiwum Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku-Białej / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
• Zaproszenie Esry z 12.10.1933 na obchody 90-lecia światowego B’nai B’rith, 16.10.1933. Edward Feuerstein jako mówca, prezydent Gustaw Baum, sekretarz Leon Aronsohn. Archiwum Gminy / Commons, CC BY-SA 4.0.
• Zaproszenie na wieczór Ksawerego Pruszyńskiego, Rzeczywistość palestyńska, 9 kwietnia, bez drukowanego roku. Kalendarz po wydaniu Palestyny po raz trzeci wskazuje 1934, odmiennie od opisu pliku Commons. Reprodukcja podpisana bez roku. CC BY-SA 4.0.
• Wykaz komitetów i sądu honorowego Esry, druk bez roku. Archiwum Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku-Białej / Commons, CC BY-SA 4.0. Inicjałów nie rozwijano na podstawie tego dokumentu.
• Theodor Kramer Gesellschaft, Archiv Herbert Exenberger, Dr. Heinrich Steinitz: występ dziewczęcej grupy Ferienheim w bielskim teatrze 25.03.1906 z König Drosselbart.
• Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z 22.11.1938 o rozwiązaniu zrzeszeń wolnomularskich, Dz.U. 1938 nr 91 poz. 624, s. 1372. Ogłoszony i obowiązujący od 24.11.1938. Odczyt pełnego aktu porównany ze skanem.
• Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z 15.12.1938, Nr PB.40-303-38, Dziennik Urzędowy MSW nr 37 z 20.12.1938, poz. 223, s. 710 (PDF 2). Esra w Bielsku: wpis 24. Obejrzany druk; dokument nie wskazuje lokalnego likwidatora ani odbiorcy majątku.
• Jewish Telegraphic Agency, B’nai B’brith Banned in Poland As “of Masonic Character”; Property Confiscated, 28.11.1938. Odczyt transkrypcji archiwum JTA: Warszawa i kontekst krajowy, bez wiadomości o wykonaniu likwidacji w Bielsku.
• Jacek Proszyk, Stosunki polsko-żydowskie podczas II wojny światowej w powiecie bielskim. Problemy badawcze, Studia nad Totalitaryzmami i Wiekiem XX (2019), s. 30–47. S. 35–36: rejestracje powojenne; s. 40: Artur Rabinowitz i pięć ankiet Yad Vashem, w tym trzy syna; s. 45, 47: rozbieżne relacje o Arztcie i Hirschfeldzie. Ankiety i relacje archiwalne przytoczone za autorem, bez odczytu ich oryginałów.
• Rabbi Dr. Shmuel [Samuel] Hirschfeld (Memories From His Son), księga pamięci Przemyśla, s. 335–336; angielski przekład JewishGen. Wspomnienie rodzinne o edukacji, ucieczce i śmierci rabina.
• Schlesischer Merkur 1939, nr 14, s. 2 (PDF 11), Todesfälle: bielski adwokat dr Oskar Schanzer. Obejrzany skan. Gazeta podaje 28 marca, odpis nagrobka opublikowany przez Jessicę Skippon w 1990 — 26 marca; w tekście przyjęto wspólną datację miesięczną.
• Sefer Bielsko-Biała, Izrael 1973, angielski przekład JewishGen: wspomnienia o Feuersteinie, Steinerze i Traubnerze (niemiecka część, s. 142). Świadectwa wspomnieniowe; Traubner: emigracja do Zurychu przed okupacją Bielska i śmierć w 1962.
• Jahresbericht des k.k. Staatsgymnasiums in Bielitz, 1900/1901, s. 22: Sigmund Robinsohn, absolwent 1887, urodzony 1869 w Szarem, adwokat w Bielsku. Druk pierwotny, niemiecki.
• Muzeum POLIN, Virtual Shtetl — Bielsko-Biała: History of the community; wybory miejskie w 1925 roku.